Fikr-mulohaza | O‘zbekiston o‘zining ilm-fan sohasidagi ilgari erishgan ustunligini qayta kashf etmoqda
Algebra vatani texnologiyalar sohasidagi yangi oltin davrga ehtiyotkorlik bilan qadam qo‘ymoqda
Laziz Qudratov
2024-yil 25-iyun
Muallif — O‘zbekiston Respublikasi investitsiyalar, sanoat va savdo vaziri.
IX asrda O‘zbekistonning Xiva shahrida tug‘ilgan bir inson bugungi ilm-fan va texnologiyalarning katta qismi tayanadigan tizimlar — algebra va algoritmning shakllanishiga asos soldi. Al-Xorazmiyning insoniyatning umumiy bilimlari va dunyoni anglashiga qo‘shgan hissasini o‘lchashning imkoni yo‘q. O‘rta asrlarning oltin davrida O‘zbekiston Sharq va G‘arbni bog‘lagan Ipak yo‘li orqali kirib kelgan ta’sirlar natijasida intellektual va ilmiy taraqqiyot markazlaridan biriga aylandi.
O‘zbekiston o‘tmishda jahon miqyosidagi ilmiy va texnologik munozaralarda yetakchi o‘rin tutgan. Bugungi kunda esa mamlakatimizdagi ko‘pchilik O‘zbekiston yana bir bor global texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar bozorida o‘z o‘rnini egallashiga ishonch bilan qaramoqda.
Bir avlod oldin texnologiyalarga yo‘naltirilgan iqtisodiyotni shakllantirish orzudek tuyulgan bo‘lishi mumkin. Bugun esa bu maqsad amalga oshishi mumkin bo‘lgan, hatto katta istiqbolga ega yo‘nalishga aylandi. Bozor islohotlari, keng ko‘lamli xususiylashtirish dasturi va oliy ta’limda STEM — fan, texnologiya, muhandislik va matematika yo‘nalishlariga kiritilayotgan salmoqli investitsiyalar O‘zbekiston iqtisodiyoti hamda investitsiyaviy jozibadorligini modernizatsiya qilmoqda.
Bundan tashqari, 37 million aholiga ega mamlakatimizda o‘rtacha yosh 29 yoshni tashkil etadi. Shu sababli O‘zbekiston aholisi tabiatan raqamli texnologiyalarga moyil va kelajak iqtisodiyotida texnologiyalarning ahamiyatini yaxshi anglaydi. Mahalliy bank tizimi va kapital bozorlarining izchil rivojlanishi ham kapitalga ehtiyoj sezayotgan mahalliy startaplar ekotizimining o‘sishiga yordam bermoqda.
Algebradan «yakkashox» kompaniyalargacha
O‘zbekistonning raqamli texnologiyalar va yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlariga o‘tish jarayoni muvaffaqiyatini Uzum kompaniyasining misli ko‘rilmagan rivojlanishi yaqqol namoyon etadi. Fintex, onlayn savdo va oziq-ovqat yetkazib berishga ixtisoslashgan ushbu elektron tijorat startapi mart oyida mamlakatning birinchi texnologik «yakkashox» kompaniyasiga aylandi.
Agar valyuta kursini erkinlashtirish va investitsiya kodeksini joriy etish kabi islohotlar jadalligi saqlab qolinsa, shuningdek, Yevropa Ittifoqi, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) hamda Osiyo taraqqiyot banki tomonidan yaqinda e’lon qilingan investitsiya siyosati bo‘yicha qo‘shma tahlil tavsiyalari amalga oshirilsa, O‘zbekistondagi 1 000 dan ortiq startap orasidan yana ko‘plab «yakkashox» kompaniyalar yetishib chiqishi uchun barcha asoslar mavjud.
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi unchalik ko‘zga tashlanmaydigan, ammo nihoyatda muhim o‘sish yo‘nalishlaridan biri — IT sektorining deyarli eksponensial sur’atlarda kengayishidir.
Bu o‘sishga hukumat tashabbusi bilan tashkil etilgan IT Park Uzbekistan katta turtki berdi. Natijada mamlakatimiz xalqaro IT autsorsing xizmatlari bozori uchun tobora jozibador manzilga aylanmoqda. Markaziy Osiyo va boshqa mintaqalardagi kompaniyalar ushbu markaz tomonidan taqdim etilayotgan moliyaviy imtiyozlar, jumladan, korporativ foyda solig‘ining 0 foizlik stavkasi va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga moslashtirilgan biznes muhiti tufayli O‘zbekistonga qiziqish bildirmoqda.
IT Park muvaffaqiyatining isboti sifatida O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan xorijiy IT kompaniyalari soni 2020-yildagi atigi 14 tadan hozirda 426 taga yetganini keltirish mumkin. Shu davrda IT mahsulotlari va xizmatlari eksporti qiymati 16,3 million dollardan 344 million dollargacha oshdi.
Yangi oltin davr
O‘zbekistonda mintaqaviy texnologiya va ilm-fan markazi sifatidagi mavqeyimizni qayta shakllantirish, aniqrog‘i, tarixiy salohiyatimizni qayta kashf etish sezilarli natijalar bermoqda. Biroq islohotlar sur’ati va o‘zgarishlar ko‘lami mamlakatimiz salohiyatiga mos iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun yetarli, deb hisoblash soddalik bo‘lardi.
Jahon banki insonlarning farovonligi va ravnaqini islohotlar markaziga qo‘ygan dasturimizni yuqori baholagan bo‘lsa-da, davlat korxonalarining iqtisodiyotdagi katta rolidan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni «endi boshlanayotganini» ham ta’kidlaydi. Shuningdek, tashkilotning qayd etishicha, so‘nggi 30 yilning katta qismida iqtisodiy transformatsiya sekin kechgan.
Iqtisodiy islohotlar sur’atidan norozilik ma’lum ma’noda tabiiydir. Erishilgan liberallashtirish natijalari, masalan, Vengriyaning OTP Bank banki tomonidan Ipoteka Bankning sotib olinishi, sezilarli foyda keltirishi mumkinligini ko‘rsatdi. Shu sababli kuzatuvchilar «Nega jarayon sekinlashmoqda?» degan savolni berishlari tushunarli.
Biroq bu masalada ham tarix O‘zbekistonning o‘zgarishlarga nisbatan ehtiyotkor va konservativ yondashuvi sabablarini tushunishga yordam beradi. Mintaqa boshqa sobiq Sovet Ittifoqi davlatlarining bozor iqtisodiyotiga o‘tish tajribasini yaxshi eslaydi.
Jahon banki O‘zbekistonning keng qamrovli islohotlarni nisbatan kech boshlaganini muayyan ijobiy jihat sifatida baholaydi. Chunki bu mamlakatga dunyoning turli hududlarida amalga oshirilgan iqtisodiy o‘tish jarayonlaridagi muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklardan saboq olish imkonini beradi.
Biz haqiqiy va tub islohotlarni amalga oshirishga sodiq mamlakatmiz. Shu bilan birga, bu transformatsiya izchil, bosqichma-bosqich va puxta o‘ylangan tarzda amalga oshirilishini ta’minlashga qat’iy intilamiz.
O‘zbekiston yana bir bor texnologik va tijorat yutuqlari markazi sifatida yuksalmoqda. Shimoliy Amerika va Yevropadan tortib Xitoy hamda Fors ko‘rfazi mamlakatlarigacha bo‘lgan hududlardagi xalqaro investorlar ham mamlakatimizga tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda.